Ga naar homepage
RSS feed
Winnaars 'Spirit of Winter' bekend
Terugblik schrijfworkshop Joke Verweerd
Afdeling Heerhugowaard 50 jaar
Eropuit: Stalhouderij Wouter Hazeleger
100 jaar Passage - Feest in Scharnegoutum
Kerstnummer 'In de stal' van maandblad Open Deur
Eropuit: Zweedse Kerstmarkt in de Suikerfabriek Groningen
Passage Magazine #4 uit
Christelijk vrouwenmagazine Eva deelt speciale adventpodcasts
Interview met literatuurwetenschapper Pieta van Beek
Kerstgroet
Gelukkig nieuwjaar!
Boekentip: De naaimachine
Stiltetour Ronald Koops & Mirjam van der Vegt
Jubilarissen Passage Raamsdonksveer
Week van Gebed
Rapport Oxfam Novib: '22 rijkste mannen bezitten meer dan alle vrouwen in Afrika'
CDA’er Anne Kuik stelt Kamervragen over seksuele uitbuiting in de prostitutie
Maand van de Bijbel
Kamers met Aandacht
Passage Inspiratiedag
Passage Meppel-Centrum huldigt zes leden
Feest bij Passage Langerak-Nieuwpoort
Muziek, dansen en veel gezelligheid tijdens regiodag Friesland
100-jarig bestaan Womens International Zionist Organisation (WIZO)
Zangeres en harpiste Ekaterina Levental komt met nieuwe voorstelling
Internationale Vrouwendag 11 maart in Zuiderkerk Sneek

Kamers met Aandacht
Coronavirus en activiteiten Passage


Interview met literatuurwetenschapper Pieta van Beek

Wie denkt dat Aletta Jacobs de eerste vrouwelijke student was, heeft het mis. Ruim twee eeuwen eerder ging multitalent Anna Maria van Schurman haar voor. Deze mooie, jonge en gelovige vrouw werd in 1636 toegelaten aan de universiteit van Utrecht. Ze mag colleges volgen, maar wel achter een gordijntje. Literatuurwetenschapper Pieta van Beek, die zich inzet voor de emancipatie van de vrouw, is gepromoveerd op het werk van Anna Maria van Schurman. 
 
Tekst en foto’s: Anne Marie Kouwenhoven
 
Het middeleeuwse plein achter de Domkerk van Utrecht, waar Anna Maria van Schurman (1606-1678) heeft gewoond, is de perfecte setting om meer te weten te komen over deze bijzondere vrouw. Pieta wijst het huis aan van Van Schurman, die jarenlang naast haar hoogleraar Voetius woonde. Via Achter de Dom glipte zij naar de aparte tribune in de Uniezaal. In die zaal vinden nu de promoties van de Universiteit Utrecht plaats. Pieta vertelt: “Utrecht is Anna Maria van Schurman nu aan het herontdekken. De klok in het torentje van het Academiegebouw is naar Anna vernoemd met daarin gebeiteld de eerste dichtregel uit een van haar beroemdste gedichten ‘O Utrecht, lieve stad, hoe zou ik u vergeten?’
 
De portretten van Voetius en Van Schurman hangen naast elkaar in het Academiegebouw. Vorig jaar is het Anna Maria van Schurmanhofje geopend met een prachtig tegeltableau en een muurschildering.” Het tegelplateau is gebaseerd op een zes meter lange boekrol die Pieta heeft gemaakt met hoogtepunten uit het leven van Van Schurman, zoals een zelfportret en het borstbeeld dat in de Tweede Kamer staat.
Na het lezen van Dieuwke Winsemius’ boek Het grote geheim van Anna Maria van Schuurman, waarin stond dat deze christelijke vrouw studeerde, wist Pieta haar ouders over te halen dat ook zij naar de universiteit mocht.
 
Innerlijke schoonheid
In het DomCafé, met uitzicht op de kloostertuin, haalt Pieta in het door haar gepubliceerde boek De eerste studente, Anna Maria van Schurman (naar de loftuiting van dichter en politicus Jacob Cats van Van Schurman) aan en citeert: “Ik vraag of iemand van u ooit gekend heeft een jonkvrouwe die in de Nederlandse, Duitse, Franse en Latijnse talen zo ervaren is dat zij deze kan spreken, schrijven en dichten.” Pieta vervolgt: “Van Schurman beheerste Latijn, Grieks, Hebreeuws, Aramees alsook andere Semitische talen, maar kon ook voortreffelijk tekenen en boetseren. Zij was een graag geziene gast en correspondeerde met beroemdheden uit die tijd. Deze hoogbegaafde vrouw schreef het pleidooi ‘Recht van de vrouw op studie’.
 
Van Schurman roept vrouwen in een gedicht op niet zo voor de spiegel te tutten, maar innerlijke schoonheid op te bouwen door studie. Als haar gevraagd wordt een gedicht te schrijven voor de opening van de universiteit, grijpt zij deze kans aan om haar beklag te doen dat de universiteit niet openstaat voor vrouwen. Zij wordt als enige vrouw uitgenodigd, waarbij vele exemplaren van dit Latijnse gedicht in de Domkerk worden uitgedeeld. Dan wordt zij toegelaten.” Van Schurman is volgens Pieta zo bijzonder, omdat ze heeft laten zien dat vrouwen hun talenten mogen gebruiken.
 
Labadisten
Van Schurman is waarschijnlijk de eerste vrouw in Europa geweest die toegelaten werd tot de universiteit. Haar toelating zou ze te danken hebben aan Voetius. Hoe was deze relatie? Pieta legt uit dat haar vader zijn zonen Latijnse les gaf, terwijl Anna vanuit haar borduurhoekje als beste de vragen kon beantwoorden. “Als hoogleraar Theologie zag Voetius een bepaalde vroomheid in haar, met geleerdheid gecombineerd.” Het geloof was van jongs af aan belangrijk in Van Schurmans leven. Ze bezocht trouw de Utrechtse kerkdiensten,
totdat zij (tot grote woede van Voetius) op 62-jarige leeftijd uit onvrede brak met de kerk. Ze verliet haar geliefde Utrecht om zich aan te sluiten bij de Labadisten - een kerk die alleen ‘het ware geloof’ nastreefde.
 
Tot haar overlijden verbleef ze in een kloostergemeenschap van de Labadisten in het Friese Wieuwerd. Pieta: “Zij heeft de moed gehad, om onder het oog van de meester weg, haar eigen weg te gaan.” Vaak wordt Aletta Jacobs genoemd als eerste vrouwelijke student. Waar komt dat beeld vandaan? Pieta legt uit: “Men gaat uit van het argument: sta je ingeschreven of niet. In de 17e eeuw was inschrijving niet verplicht. Cats heeft in Leiden gestudeerd, maar je zult tevergeefs naar zijn inschrijving zoeken. Zo is het ook met Van Schurman.”
 
Trouwen
Als vrouw was het ‘not done’ om te studeren in die tijd. “In de geschiedenis, die door mannen gedomineerd werd, kwam het de man goed uit als een vrouw zich bepaalde tot het huisgezin. Pas in 1871 werd Aletta Jacobs officieel ingeschreven aan de universiteit. Zelfs tot ver in de 20e eeuw gold dat je ontslag moest nemen als je ging trouwen.”
 
Oude talen leren
Pieta houdt zich al vanaf 1986 bezig met het werk van Anna Maria van Schurman. Met dit onderzoek wil ze de bevlogen Van Schurman weer de bekendheid te geven die zij in de 17e eeuw had. “Ik hoop dat vrouwen door haar worden aangezet om na te denken over hun eigen situatie.” Zelf verzette Pieta zich, evenals Van Schurman, tegen het feit dat ze aanvankelijk niet naar de universiteit mocht. Om
haar verzamelde werk te kunnen publiceren moest ze oude talen leren. “Deze antieke cultuur en het christendom zijn van grote invloed geweest op onze samenleving. Daar heb ik zoveel van geleerd.”
 
Pieta wil zich blijven inzetten voor de emancipatie van de vrouw. “Mijn streven is om met mijn onderzoek de geschiedenis, die toch vooral
mannelijk is, aan te vullen met haar verhaal. Niet om te vervangen of te domineren, maar om de vrouw recht te doen. Vrouwen zijn gelijkwaardig en moeten – en dat geldt ook nog voor deze tijd - gelijke kansen krijgen.”
 
Over Pieta van Beek 
Pieta van Beek kan als spreekster geboekt worden, eventueel in combinatie met een rondleiding. Pieta is bereikbaar via p.vanbeek@uu.nl.